علل نشر معارف اهل بیت علیهم السلام در آفریقا(4)

  • کد خبر: 2831
  • منبع خبر: کتاب «شیعه در آفریقا»

خلاصه مهاجرت شیعیان خوجه اثنی عشری به شرق آفریقا، چهارمین عامل از عوامل مهم نشر مذهب شیعه در این قاره به شمار می آید.


عامل چهارم: شیعیان خوجه اثنی عشری

مهاجرت شیعیان خوجه اثنی عشری به شرق آفریقا، یکی دیگر از عوامل مهم نشر مذهب شیعه در این قاره به شمار می آید. پیدایش این اقلیت مهم و موثر در عرصه فعالیت های عام المنفعه و دینی به قرن هشتم قمری بازمی گردد. در این زمان شماری از مبلغان اسماعیلی ایران به سرپرستی پیر صدرالدین برای تبلیغ به هند فرستاده شدند و او توانست عده زیادی از هندوهای طبقه تجاری لوهانه را به آیین اسماعیلیه نزاری در آورد و به آنان نام خوجه داد که از کلمه فارسی خواجه به معنای خداوند و ارباب گرفته شده است.

پس از مهاجرت آقاخان محلاتی به هندوستان، او توانست نفوذ خود را میان خوجه ها بگستراند، اما نظارت سخت گیرانه اش سبب نارضایتی بخشی از خوجه ها شد. در دهه 1870م گروهی از خوجه های مخالف آقاخان به کربلا رهسپار شدند و در نجف با یکی از مجتهدان بزرگ زمان شیخ زین العابدین مازندرانی دیدار کردند. به دنبال این دیدار ملاقادر حسین که یک روحانی هندی بود، برای تبلیغ تشیع به هند فرستاده شد. او موفق شد گروه اندکی از آقاخانی ها را به مذهب اثنی عشری درآورد و بدین ترتیب جماعت خوجه ها به دو گروه اکثریت پیروان آقاخان و اقلیت اثنی عشری تقسیم شدند که در نتیجه درگیری مذهبی میان آنان که از مدتی پیش آغاز شده بود، شدت گرفت. با افزایش فشار و تحریم خوجه های اثنی عشری توسط آقاخانیه، گروهی از آنان برای فرار از این تنگناها تصمیم گرفتند به محل جدید مهاجرت کنند. در آن زمان، شرق آفریقا مکان مناسبی برای استقرار شیعیان خوجه اثنی عشری به شمار می رفت و به دلیل سفرهای منظم دریایی هندی ها به شرق آفریقا، این منطقه تا اندازه ای برای آنان شناخته شده بود. ازین روی شماری از آنها از واپسین سال های قرن 1800م کم کم به این منطقه مهاجرت کردند.

اولین مرکز مهاجرت خوجه های اثنی عشری در شرق آفریقا، جزیره زنگبار بود. آنان در بدو ورود، این جزیره را پایگاه اصلی و مرکز اجتماع خود قرار دادند و در سال 1882م نخستین مسجد خود را به نام «مسجد قوه الاسلام» در کنار قطعه زمینی که برای قبرستان در نظر گرفته بودند، تاسیس کردند. در دهه های اول قرن بیستم میلادی با شروع احداث راه آهن کنیا- اوگاندا و توسعه آن به بخش های مرکزی شرق آفریقا، شمار زیادی از خوجه ها به دیگر نقاط شرق آفریقا مهاجرت کردند.

شهرهای مومباسا و لامو در کنیا، از دیگر مراکز مهاجرت خوجه ها به سرزمین های داخلی آفریقا بود. باگامویو شهری ساحلی در تانزانیا که از طریق دریا در مسیر مستقیم زنگبار قرار دارد نیز یکی دیگر از نخستین مراکز شیعیان اثنی عشری بود. آن ها احتمالا دومین ساختمان مذهبی خود پس از مسجد قوه الاسلام را در این شهر ساختند. لیندی، پانگانی، دارالسلام و کیلوا از دیگر مراکز اولیه استقرار شیعیان خوجه در شرق آفریقا بود و از این مناطق بود که شیعیان به تدریج به شهرهای داخلی و حتی کشورهای مجاور از جمله جمهوری دمکراتیک کنگو نفوذ کردند.

در سال 1895م شماری از خوجه ها به تابورا، اوجیجی و کیگوما مهاجرت کردند و تا پیش از 1900م گروهی از آن ها حتی به نواحی شمالی دریاچه تانگانیکا و کنگو نیز سفر کردند. شیعیان ساکن پانگانی در سال 1898م پای پیاده به آروشا مهاجرت نمودند و بسیاری نیز به کوندوا ایرانگی (1905م) و سینگیدا (1930م) مهاجرت کردند. از آروشا نیز بعضی از شیعیان در سال 1900م عازم موشی و دودوما شدند.

مهاجرت خوجه ها با ساخت راه آهن کنیا- اوگاندا شدت گرفت. در سال 1900م گروهی از شیعیان به نایروبی رفتند و در همین سال به کیسوما و انتبه در اوگاندا رسیدند. جینجا (1909م)، بوکوبا و موانزا (1910م)، تورو (1900م)، مالیندی (1910م)، امباله و سوروتی (1910م)، و بونیه در کنگو (1910م) از دیگر مقاصد مهاجرت خوجه ها در شرق آفریقا بود. اکنون نیز جماعات متعددی از شیعیان خوجه در کشورهای مختلف شرق و جنوب شرق آفریقا مستقر هستند.

از مهم ترین شاخصه های شیعیان خوجه اثنی عشری، پایبندی آن ها به دین و قوانین شرعی است. آن ها به فرائض دینی و مذهبی خود و دستورات ائمه اطهار علیهم السلام بسیار متعصبانه عمل می کنند و حیات معنوی خود را در گرو پایبندی به دین و فرائض آن می دانند و این موضوع را از دوران کودکی به فرزندان خود می آموزند. این ویژگی ها سبب شده است جوامع خوجه، نقش مهمی در حفظ سنت های شیعی در کشورهای آفریقایی داشته باشند. در مقابل یکی از ویژگی های نامطلوب شیعیان خوجه که عامل بازدارنده در گسترش مذهب اهل بیت علیهم السلام در این کشورها به شمار می آید، روحیه انزواطلبی آنان است. این ویژگی موجب شده که تا سال ها پس از استقرار خوجه ها در آفریقا، تلاش جدی از سوی آن ها برای تبلیغ تشیع در بین بومیان صورت نگیرد؛ البته این شرایط به تدریج با تلاش شماری از خوجه های روشنفکر و علاقمند به گسترش مذهب اهل بیت علیهم السلام تا حدود زیادی عوض شده و موسسه های تبلیغی متعددی به دست خوجه ها تاسیس گردیده است. برای اطلاع تفصیلی از این عامل که نقش بسیار موثری در گسترش تشیع در شرق آفریقا داشته است، می توان به بخش دوم یا کتاب های شیعیان تانزانیا و شیعیان کنیا تالیف نویسنده مراجعه نمود.

 

منبع: کتاب «شیعه در آفریقا»، سید احمد سیدمرادی، بوستان کتاب، قم، 1399، ص 104- 102.