اسلام و تشیع در گامبیا

  • کد خبر: 2824
  • منبع خبر: کتاب «شیعه در آفریقا»

خلاصه تعالیم شیعه در دهه 1970م از طریق لبنانی های تجارت پیشه به گامبیا وارد شد. آن ها در ابتدا بیشتر مشغول تجارت بودند، ولی به تدریج فعالیت های دینی خود را آغاز کردند.


جمهوری گامبیا

کشور گامبیا به صورت نوار باریکی به طول تقریبی 230 کیلومتر در دو سوی رودخانه گامبیا که سراسر قابل کشتیرانی است، در داخل کشور سنگال در غرب آفریقا قرار دارد، بنا بر این از شمال و شرق و جنوب به کشور سنگال و از غرب به اقیانوس اطلس محدود است. جمعیت آن بر اساس برآورد سال 2017 میلادی سازمان ملل متحد حدود دو میلیون و 100 هزار نفر از نژاد سیاه و قبائل مالینکه، فولانی، ولوف، دیولا و سونینکه است که 95 درصد آن به مسلمانان، 4 درصد به مسیحیان و یک درصد به اعتقادات سنتی اختصاص دارد.

بیشتر سرزمین گامبیا و سنگال در بین قرن های پنجم و ششم میلادی جزئی از امپراطوری بزرگ غنا به شمار می آمدند و دین اسلام طی قرن های 11 تا 14 میلادی به این کشور وارد شد. گامبیا از سال 1765م به صورت یکی از مستعمرات انگلیس درآمد و در سال 1965 توانست به استقلال برسد. هدف اصلی این کشور توسعه همه جانبه با سنگال است، زیرا سنگال و گامبیا از لحاظ موقعیت جغرافیایی، طبیعی، قومی، تاریخی و دینی یک واحد به شمار می آیند که استعمارگران انگلیسی و فرانسوی برای حفظ مافع استعماری خود، آنها را به دو کشور تقسیم کردند.

در گذشته بیشتر ساکنان گامبیا آنیمیست بودند که با ورود ادیان اسلام و مسیحیت به این سرزمین، مردم به این دو دین آسمانی گرویدند و آمار آنان رو به کاهش گذاشت. قانون اساسی کشور، ادیان مذکور را به رسمیت می شناسد و مردم در انتخاب دین و عمل به شعائر آن آزاد هستند. اکثریت قاطع جمعیت کشور مسلمان و عمدتاً سنی مالکی مذهب هستند. پیروان طریقت های صوفیه همچون تیجانیه، مریدیه و قادریه نیز در این کشور فعال هستند و تیجانی ها اکثریت جمعیت گامبیا را به خود اختصاص داده اند. یحیی جامه رئیس جمهور سابق گامبیا نیز پیرو طریقت تیجانیه بود. همچنین پیروان فرق ضاله احمدیه و بهائیت تعداد اندکی هستند که عمدتاً به کارهای تجاری و بازرگانی اشتغال دارند.

در سال 1956م فرقه احمدیه تلاش کرد مرکزی را برای خود در گامبیا تاسیس نماید که با مخالفت دولت انگلستان مواجه شد و در ابتدا اجازه فعالیت به آنان داده نشد. مخالفت انگلیس با این اقدام احمدیه به دلیل مخالفت شدید مسلمانان گامبیا با آزادی فعالیت این فرقه در کشورشان بود و بعد از چند سال به آنان اجازه فعالیت داده شد. همچنین در سال 1997 به دنبال دستگیری امام جماعت یکی از مساجد توسط نیروهای امنیتی گامبیا که از شخصیت های مذهبی احمدیه بود، تعدادی از پیروان این فرقه طی یک حرکت نمایشی از کشور خارج شدند و حکومت یحیی جامه را به برخوردهای خشونت آمیز با پیروان این فرقه متهم نمودند. پس از چندی فعالیت های دینی احمدیه از سوی شورای عالی مسلمانان گامبیا غیر قانونی اعلام گردید و شیعیان نیز تهدید به اقدام مشابه شدند. 

 

ورود اسلام به گامبیا

دین اسلام در قرن چهاردهم میلادی از طریق تجار عرب و مسلمانان بربر که از شمال غرب آفریقا برای فروش کالاهای خود به این سرزمین می آمدند، وارد گامبیای امروزی شد. همچنین مسلمانان بربر که از موریتانی به این منطقه می آمدند، نقش مهمی در ترویج اسلام در گامبیا و جنوب سنگال داشتند. طبق "اطلس دول العالم الاسلامی" گامبیا جزء لایتجزی تاریخ سنگال بوده و اسلام در قرن یازدهم میلادی به این کشور رسیده است؛ سپس گامبیا جزئی از امپراطوری غنا و نیز مالی شده است.

بررسی بستر تاریخی رشد اسلام در این سرزمین، حکایت از این واقعیت دارد که فرقه های مذهبی نقش قابل توجهی در آن ایفا می کنند و رفتارهای مذهبی عموماً توسط رهبران فرقه های مذهبی رهبری و هدایت می شود. اکثریت مسلمانان در کشور، زمینه را برای شکل گیری سازمان و تشکیلات مذهبی فراهم نموده است؛ با این وجود به دلیل وجود مذاهب و فرقه های مختلف در میان پیروان دین اسلام، تشکیلات منسجم و فراگیری بین مسلمانان وجود ندارد. تشکیلات مذهبی موجود به صورت محدود و سنتی در مساجد  فعالیت کرده و توسط ائمه جمعه و جماعات اداره می شود؛ البته تعدادی مؤسسه و سازمان مذهبی با حمایت برخی کشورهای اسلامی همچون عربستان سعودی فعالیت می کنند که فعالیت آنها نیز محدود است. همچنین تعداد زیادی مدارس قرآنی در این کشور وجود دارد که عمدتا با کمک های مالی موسسات مذهبی کشورهای عربستان سعودی، لیبی و مراکش در زمینه آموزش کودکان و نوجوانان فعالیت می کنند.

در گامبیا، روحانیان و افراد مرتبط با نهادهای دینی از تقدس خاصی برخوردارند و مورد احترام پیروان فرقه و طریقت خود قرار دارند. هرکدام از این فرقه ها دارای تشکیلاتی هستند که در رأس آن، خلیفه یا رهبر مذهبی قرار دارد. با توجه به موقعیت جغرافیایی گامبیا، عموم فعالیت های تشکیلاتی گروه ها به صورت قابل توجهی متاثر از فعالیت های فرقه ای و صوفیانه در سنگال است. رهبران فرقه های مذهبی بر شخصیت ها و مقام های سیاسی کشور نیز نفوذ دارند و مورد احترام مقام های دولتی هستند، گرچه عملا از دخالت در امور سیاسی منع شده اند و این شاید مرز نفوذ و تاثیرگذاری آنها در گامبیا و بسیاری از کشورهای غرب آفریقا باشد. در این میان می توان به جایگاه خاص طریقت های صوفیه تیجانیه و مریدیه اشاره کرد که مشترکات زیادی با مذهب شیعه دارند، بویژه پیروان طریقت تیجانیه که اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله مورد احترام خاص آنان است.

در سال 1394ش یحیی جامه رئیس جمهور در تلویزیون دولتی گفت: در راستای هویت و ارزش های مذهبی کشور، من گامبیا را حکومت اسلامی اعلام می کنم. مسلمانان در این کشور در اکثریت قرار دارند و گامبیا نمی تواند میراث استعماریش را تحمل کند.

 

تشیع در گامبیا

تعالیم شیعه در دهه 1970م از طریق لبنانی های تجارت پیشه به گامبیا وارد شد. آن ها در ابتدا بیشتر مشغول تجارت بودند، ولی به تدریج در فاصله بین سال‌های ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۵ فعالیت های دینی خود را آغاز کردند. سپس در بانجول پایتخت، حسینیه ای راه اندازی کردند و یک روحانی لبنانی نیز در آن مستقر شد و به وعظ و ارشاد جامعه لبنانی ها پرداخت. در حال حاضر لبنانی های شیعه در دهه اول محرم به عزاداری سالار شهیدان امام  حسین 7 می پردازند و مراسم ویژه ای نیز در روز عاشورا برگزار می کنند و در پایان به یاد امام شهیدان به نیازمندان خون اهدا می نمایند. پس از انقلاب اسلامی ایران برخی از مردم بومی گامبیا نیز تحت تاثیر شخصیت امام خمینی(ره) و افکار او قرار گرفتند و به تشیع گرویدند. پس از علنی شدن حضور شیعیان در گامبیا، با فشار وهابی ها که حضور فعالی در کشور دارند، فعالیت های شیعی با محدودیت هایی روبرو شد و مجلس اسلامی گامبیا که زیر نفوذ وهابیون قرار دارد، در سال ۲۰۰۸م طی بیانیه‌ای اعلام کرد که مذهب شیعه را به رسمیت نمی‌شناسد و از تمام مراکز دینی و فرهنگی این کشور خواست که با فعالیت شیعیان مقابله کنند.

 

موسسات و مراکز شیعیان

شیعیان گامبیا چند موسسه و مرکز دینی را در این کشور اداره می کنند که از جمله می توان به این موارد اشاره نمود: 1- "المرکز الاسلامی للتقریب بین المذاهب" با مدیریت شیخ عثمان بن محمد. 2- مرکز الضیاء القرآنی شامل مدرسه و مسجد الرضوان تحت مدیریت شیخ علی آنگیت در سره کوندا. 3- مدرسه بشری در کوبونی با مدیریت شیخ ابراهیم ‌فای که حدود 400 دانش آموز دختر و پسر را در مقاطع پیش دبستانی و ابتدایی تحت پوشش دارد.

امروزه شیعیان گامبیا اعم از مهاجر و بومی مراسم عاشورا را در مراکز خود برگزار می کنند و در ماه رمضان نیز از فیوضات قرآنی بهره مند می شوند. تعداد اندکی از شیعیان بومی نیز جهت فراگیری علوم اسلامی و معارف اهل بیت علیهم السلام روانه ایران شده و در مدارس تحت پوشش جامعه المصطفی العالمیه تحصیل می کنند.  

 

وهابیت در گامبیا

وهابیان حدود چهار دهه قبل به گامبیا وارد شدند و مساجد و مدارس زیادی را در این سرزمین کوچک بنا نهادند. امروزه این مراکز تاثیر بسیار زیادی در جامعه مسلمان گامبیا دارند و مدارک مدارس آنان نیز مورد تائید دولت قرار می گیرد. موسسات وابسته به وهابیت هر ساله تعداد قابل توجهی از جوانان را با هدف تربیت مبلغ به عربستان اعزام می کنند. این اعزام ها در بدو امر با پنج نفر شروع شد و امروزه به بیش از صد نفر در سال رسیده است. شیوه کار آنان به این گونه است که افراد اعزام شده، 10 ماه از سال را تحصیل می کنند و دو ماه شعبان و رمضان را برای تبلیغ به کشور خود باز می گردند و گاه نیز به کشورهای همجوار همچون گینه بیسائو اعزام می شوند. در حال حاضر وهابی ها عمده مراکز اسلامی گامبیا را در اختیار دارند و با توجه به ارتباط مستمر آنان با دولت، شیعیان را تحت فشار قرار می دهند.

 

منبع: کتاب «شیعه در آفریقا»، سید احمد سیدمرادی، بوستان کتاب، قم، 1399، ص 589- 585.