وحدت اسلامی از نگاه امام علی علیه السلام

  • کد خبر: 2357
  • منبع خبر: پایگاه اطلاع رسانی شیعیان آفریقا

خلاصه خداوند در قرآن کریم مسلمانان را به اتحاد و الفت با یکدیگر دعوت نموده است: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ ‏جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» (آل عمران، 103). پیامبر(ص) نیز مسلمانان را به حفظ وحدت و پرهیز از تفرقه سفارش ‏می‌کند و می‌فرماید: «ای مردم با جماعت باشید که دست خدا با جماعت است و هرگز متفرق نشوید» (متقی ‏هندی، 1413ق، ج1، ص206). امیرمؤمنان علی(ع) که در سایه مکتب پیامبر بالیده و دستورات اسلامی را از ‏ایشان فرا گرفته است، تکامل مادی و معنوی امت اسلامی را در انسجام و اتحاد اسلامی می‌دانسته و با ‏رفتارهای سیاسی، اجتماعی و مذهبی ‌خویش در صدد اتحاد هرچه بیشتر جامعه اسلامی بوده است.


موفقیت مسلمانان در جوامع امروزی که استکبار جهانی با تمام توان، جهان اسلام و برخی کشورهای اسلامی را نشانه گرفته، در گرو توجه به همبستگی و وحدت اسلامی است.

خداوند در قرآن کریم مسلمانان را به اتحاد و الفت با یکدیگر دعوت نموده است: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» (آل عمران، 103). پیامبر(ص) نیز مسلمانان را به حفظ وحدت و پرهیز از تفرقه سفارش می‌کند و می‌فرماید: «ای مردم با جماعت باشید که دست خدا با جماعت است و هرگز متفرق نشوید» (متقی هندی، 1413ق، ج1، ص206). امیرمؤمنان علی(ع) که در سایه مکتب پیامبر بالیده و دستورات اسلامی را از ایشان فرا گرفته است، تکامل مادی و معنوی امت اسلامی را در انسجام و اتحاد اسلامی می‌دانسته و با رفتارهای سیاسی، اجتماعی و مذهبی ‌خویش در صدد اتحاد هرچه بیشتر جامعه اسلامی بوده است. ایشان هدفی جز این نداشت که شکاف امتها را از میان بردارد یا راه رشدی را آماده سازد (ر.ک: عبدالمقصود، 1353ش، ص129). ایشان در خطبه‌ قاصعه‌، وحدت اسلامی را این‌گونه تعریف می‌کند: «خواسته‌های آنان یکی، قلبهای آنان یکسان و دستهای آنان مددکار یکدیگر، شمشیرها یاری کننده، نگاهها به یک سو دوخته و اراده‌ها واحد و همسو بود» (نهج البلاغه، ص394).

 

دستاوردها و نتایج اتحاد و انسجام اسلامی

امام علی(ع) در نهج البلاغه، از عوامل متعددی به عنوان دستاوردها و نتایج اتحاد و انسجام اسلامی نام می‌برد همچون:

1- حفظ دین اسلام

در سایه وحدت میان مسلمانان است که می‌توان دین اسلام را حفظ کرد، همچنان که امام(ع) در نامه 62 نهج البلاغه می‌فرماید: «من دست باز کشیدم تا آنجا که دیدم گروهی از اسلام بازگشته، می‌خواهند دین محمد(ص) را نابود سازند؛ پس ترسیدم که اگر اسلام و طرف دارانش را یاری نکنم، رخنه‌ای در آن ببینم، یا شاهد نابودی آن باشم، که مصیبت آن بر من سخت تر از رها کردن حکومت بر شما است. پس در میان آن آشوب و غوغا بپا خاستم؛ تا آنکه باطل از میان رفت و دین استقرار گرفته، آرام شد» (همان، ص600).

2- جلوگیری از اختلافات فرقه‌ای و مذهبی

اختلافات مذهبی و جنگهای طایفه‌ای میان امتهای مختلف، جامعه اسلامی را دچار آشوبهای اجتماعی و سیاسی می‌نماید و همین امر علاوه بر عقب ماندگی جوامع اسلامی، منجر به تضعیف و نابودی دین اسلام می‌شود و مسلمانان را از دستیابی به اهداف و آرمانهای متعالی خویش بازمی دارد. امام در خطبه 176 می‌فرماید: «از چنددستگی در دین حذر کنید، که همبستگی و وحدت در راه حق، گرچه کراهت داشته باشید، از پراکندگی در راه باطل، گرچه مورد علاقه شما باشد، بهتر است؛ زیرا خداوند سبحان نه به گذشتگان و نه آیندگان، چیزی را به تفرقه عطا نفرموده است» (همان، ص338).

3- تحقق حکومت اسلامی

در بینش الهی امام علی(ع)، حکومت اسلامی، نقش مؤثری در ایجاد وحدت و یکپارچگی امت دارد؛ زیرا امتی که با داشتن هدف الهی، در مسیر تکامل گام برمی‌دارد، به ناچار باید به رهبری تمسک جوید که تبلوری از آرمان الهی و مورد قبول و پذیرش و مقتدا و دلیل تحرک و پویایی باشد. امام با اشاره به سیاستی که زمامدار جهت حفظ نظام باید به کار گیرد، لزوم حکومت و نقش آن در وحدت امت را چنین بیان می‌فرماید: «نقش زمامدار نسبت به ملت، مانند رشته‌ای است که مُهره‌ها را گرد آورده و به یکدیگر پیوند می‌دهد. اگر رشته بگسلد، دانه‌ها از هم می‌پاشند و به تمامی گرد نمی‌آیند» (نهج البلاغه، ص268).

4- ایجاد عدالت اسلامی

در بینش امام(ع) عدالت اسلامی جایگاه والایی دارد و از نظر حضرت، میان وحدت و عدالت رابطه تنگاتنگی ا‌ست و فقط با وحدت می‌توان به عدالت رسید. چنان که حضرت در خطبه 216 می‌فرماید: «آن گاه که مردم حق رهبری را ادا کنند و زمامدار حق مردم را بپردازد، حق در آن جامعه عزت یابد و راههای دین پدیدار و نشانه‌های عدالت برقرار، و سنت پیامبر(ص) پایدار گردد. پس روزگار اصلاح شود و مردم در تداوم حکومت امیدوار و دشمن در آرزوهایش مأیوس گردد، اما اگر مردم بر حکومت چیره شوند، یا زمامدار بر رعیت ستم کند، وحدت کلمه از بین می‌رود، نشانه‌های ستم آشکار و نیرنگ بازی در دین فراوان می‌گردد و راه گسترده سنت پیامبر(ص) متروک، هواپرستی فراوان، احکام دین تعطیل و بیماریهای دل فراوان شود» (نهج البلاغه، ص442).

5- برخورداری از نعمتهای الهی

از دیدگاه حضرت علی(ع) خداوند در طول تاریخ بشری هیچ نعمتی را با وجود اختلاف، به قوم و امتی عنایت ننموده است: «خداوند سبحان نه به گذشتگان و نه‌ آیندگان، چیزی را با تفرقه عطا نفرموده است» (همان، ص338). نه تنها اختلاف مانع نزول فیضهای الهی می‌شود، حتی باعث سلب نعمتهای موجود نیز می‌گردد. چنان که امام علی(ع) با اشاره به سرانجام قوم بنی اسرائیل، چنین بیان می‌کند که چگونه با رسوخ تفرقه بین آنها، دوستیها و مهربانیها رخت بربست و پراکندگی و اختلاف سبب جنگ آنها علیه یکدیگر گردید و این اختلافات سبب شد که خداوند، لباس عزت و فراوانی نعمتش را از آنان برگیرد (همان، ص395).

6- جلو‌گیری از تسلط شیطان

وحدت در جهان بینی امام(ع)؛ یعنی پرهیز از تسلط شیطان بر انسان؛ چون تفرقه، دسیسه شیطان است و شیطان بین انسانها اختلاف ایجاد می‌کند. امام علی(ع) در غرر الحکم می‌فرماید: «از تفرقه و اختلاف دوری کنید؛ زیرا اگر گروه اندکی ـ ولو حق باشند ـ از امت اسلامی جدا گردند، طعمه شیطان می شوند، مانند گوسفندی که اگر از گله دور افتد، طعمه گرگ بیابان است» (غرر الحکم و درر الکلم، ج2، ص326).

7- پیروزی مسلمانان

پیروزی و گسترش اسلام در سالهای اولیه بعثت، نتیجه همبستگی و وحدت مسلمانان بود. این ایمان و اتحاد بود که باعث پیروزی می‌شود، به طوری که اگر در جبهه حق «اختلاف» و در جبهه باطل «اتحاد» حاکم باشد، به طور قطع پیروزی از آن اهل باطل خواهد بود، بنابراین یکی از عوامل شکست جبهه حق در هر سطحی، پراکندگی و اختلاف است. حق، با چندگانگی و عدم هماهنگی یارانش، ضعیف و ناتوان می­شود و باطل با یگانگی و هماهنگی حامیانش، قوی و نیرومند می گردد (آقا نوری، 1387ش، ص42)، بنابراین حضرت خطاب به لشکریان خویش در خطبه 25 می‌فرماید: «سوگند به خدا می‌دانستم که مردم شام به زودی بر شما غلبه خواهند کرد؛ زیرا آنان در یاری کردن باطل خود وحدت دارند و شما در دفاع از حق خود متفرقید» (نهج البلاغه، ص70).

 

ارکان وحدت اسلامی از منظر امام علی(ع)

امام علی(ع) از دو رکن الهی و آسمانی، برای اتحاد مسلمانان به کرات در نهج البلاغه نام می‌برد که عبارتند از:

1- قرآن کریم

در قرآن کریم، بخش قابل ملاحظه ای از مفاهیم اجتماعی ـ سیاسی به کار رفته است. واژه هایی نظیر وحدت، ‌امت،‌ اخوت و ... نشانگر توجه تعالیم قرآن کریم به زندگی اجتماعی انسان و جوامع بشری و در معنای خاص آن توجه به زندگی مسلمانان است (احمدی، 1388ش، ص77).

امام(ع) با توجه به این ویژگی مهم قرآن، در خطبه 18 با عبارت «کتابهم واحد»، اهمیت قرآن را در ایجاد وحدت یادآور می‌شود و در حکمت 369 می‌فرماید: «اگر مردم رهبری قرآن را کنار بگذارند و از آن جز خطوطی باقی نماند، دچار تفرقه و پراکندگی خواهند شد» (نهج البلاغه، ص717).

2- نبوت

امام على(ع) دستاورد مهم پیامبر(ص) را ایجاد برادری و همبستگی میان مسلمانان می‌داند و می‌فرماید: «دلهاى نیکوکاران شیفته او گشت؛ توجه دیده‌ها به سوى او است. خدا به برکت وجود او، میان دلها الفت و مهربانی ایجاد کرد، آتش دشمنیها را خاموش نمود و مردم را با یکدیگر الفت داد و برادر ساخت» (همان، ص178).

 

راهکارهای عملی امام علی(ع) در ایجاد وحدت اسلامی

امام علی(ع) برای تحقق هدف بزرگ و الهی خویش، که وحدت و انسجام مسلمانان در گستره جهان اسلام است، به راهکارهای عینی و عملی آن اشاره می‌کند که در زیر به چند نمونه از آنها اشاره می شود:

1- تمسک به قرآن و پیامبر(ص)

امام علی(ع) قرآن و شخصیت پیامبر(ص) را در خطبه 18 عامل اتحاد مسلمانان می‌داند: «خدایشان واحد است، پیامبرشان یکی‌ است و کتابشان نیز یکی است، پس آیا خدا آنها را به اختلاف امر کرده که اطاعتش می‌کنند یا آنکه از اختلاف نهی کرده و او را نافرمانی می‌کنند».

2- صبر در مسائل سیاسی

صبر و استقامت حضرت علی(ع) در همه دورانهای زندگیش، به راستی عجیب و بی‌نظیر است. مقاومت او در جنگهای صدر اسلام، مقاومت او در برابر منافقان، استقامت او در عصر خلافتش در جنگهای ناخواسته ای همچون جمل، صفین و نهروان، هرکدام آینه شفافی برای نشان دادن استواری و مقاومت است (محمدی اشتهاردی، 1383ش، ص29).

خطبه شقشقیه را می‌توان نظریه سیاسی آن حضرت در باب صبر در مسائل سیاسی دانست، همچنان که می‌فرماید: «پس از ارزیابی درست، صبر و بردباری را خردمندانه‌تر دیدم. پس صبر کردم در حالی که گویا خار در چشم و استخوان در گلوی من مانده بود و با دیدگان خود می‌نگریستم که میراث مرا به غارت می‌برند» (نهج البلاغه، ص44).

هنگامی که توطئه جنگ جمل را سردمداران آن فراهم کردند، حضرت مجبور شد به سوی بصره حرکت کند، بنابراین فرمود: «دیدم صبر از تفرقه کلمه مسلمانان و ریختن خونشان بهتر است. مردم تازه مسلمان هستند و دین مانند مشکی است که تکان داده می‌شود و کوچک­ترین فرد آن را وارونه می‌کند» (همان، ص421).

3- رعایت ادب کلامی

یکی از طرق ایجاد اتحاد و بستن راه پراکندگی و اختلاف، رعایت ادب در کلام است. به نحوی که سخنان گوینده، جسارت و اسائه ادب به مخاطب نباشد، تا از این طریق تیرگیها و اختلافات رفع شود و صلح و صفا میان مسلمانان برقرار ‌گردد. امام علی(ع) در این باره سخنان بسیاری دارد از جمله: «از گفتن سخن زشت و ناهنجار بپرهیزید که دل را پر از خشم و کینه می­کند» (غرر الحکم و درر الکلم، ج2، ص298)، «زبانت را به سخن ملایم و سلام کردن، عادت ده تا دوستانت زیاد و کینه‏ورزانت کم شوند» (همان، ج4، ص329) و «بدزبانی ارزشت را می‏کاهد و برادری را فاسد می‏کند» (همان، ج4، ص144).

4- شناسایی گروههای تندروی اسلامی

یکی از چالشهای اساسی فراروی وحدت اسلامی، وجود فرقه‌های تندروی اسلامی است که امام(ع) آنان را منحرفانی می‌داند که شیطان را معیار کار خود گرفته اند. در عصر حکومت امام(ع)، خوارج، یکی از این گروهها بودند که گناه کبیره را موجب خروج از اسلام می‌دانستند. امام(ع) ضمن تبیین موضوع، فرمود: «شما می‌دانید که رسول خدا زناکار محصنه را سنگسار می‌کرد، دست سارق را قطع می‌کرد. رسول خدا(ص) آنها را به گناهشان مؤاخذه می‌کرد و حق را درباره آنها ادا می‌فرمود، اما سهم آنان را از اسلام قطع نمی‌کرد و نامشان را از فهرست مسلمانان خارج نمی‌کرد» (نهج البلاغه، ص240).

 

* برگرفته از مقاله بازخوانی مفهوم وحدت اسلامی در نهج البلاغه، فصل نامه علمی تخصصی حبل المتین، مقاله 11، دوره سوم، شماره هفتم، تابستان 1393، صفحه 152-162‏.