مؤسس طریقه تیجانیه و دایره نفوذ آن

  • کد خبر: 2353
  • منبع خبر: کتاب «تصوف در غرب آفریقا»

خلاصه یکی از طرق صوفیه که پیروان زیادی در جهان اسلام و به‌خصوص در آفریقا دارد، طریقه تیجانیه است. این ‏طریقه در شمال و غرب این ‏قارّه انتشار بیشتری داشته و براساس برخی آمار که از مراکز آنان اعلان شده، ‏بیش از ۷۰ میلیون نفر از مسلمانان در شمال و غرب آفریقا، ‏از پیروان طریقه تیجانیه‌‌اند.‏


یکی از طرق صوفیه که پیروان زیادی در جهان اسلام و به‌خصوص در آفریقا دارد، طریقه تیجانیه است. این طریقه در شمال و غرب این ‏قارّه انتشار بیشتری داشته و براساس برخی آمار که از مراکز آنان اعلان شده، بیش از ۷۰ میلیون نفر از مسلمانان در شمال و غرب آفریقا، ‏از پیروان طریقه تیجانیه‌‌اند.‏

مؤسس طریقه تیجانیه سیدی احمدبن محمد التیجان است، وی در سال ۱۱۵۰ قمری برابر با ۱۷۳۷ میلادی در شهر «عین ماضی» در کشور ‏الجزایر متولد شد، و لقب تیجانیه به دلیل انتساب مادر وی به قبیله «توجین» یا «تجانه» از قبایل معروف الجزایر است.‏

در خصوص نسب سیداحمد تیجانی بین مورخان اختلاف نظر است. بعضی معتقدند که نسب وی به عبدالله نفس زکیّه فرزند حسن مثنی فرزند ‏امام حسن مجتبی علیه السلام می‌رسد. ازاین‌رو آنها می‌گویند که وی از سادات حسنی است. از ادلّه این گروه، کلام خود سیداحمد تیجانی است که ‏می‌گوید: در عالم رؤیا پیامبر صلی الله علیه و آله را دیدم که خطاب به من فرمود:‏ ‏«أَنتَ وَلَدی حَقّاً وَنَسبُکَ إلی الحَسَنِ بنِ عَلی صَحیحٌ»[۱].‏

بعضی از شیوخ تیجانیه می‌گویند که این جملات را پیامبر صلی الله علیه و آله ‏ در حالت بیداری به وی فرموده است.‏ بعضی دیگر در این نسب تشکیک کرده و می‌گویند که وی از سادات نیست. ولی دیدگاه نخست، نظر اکثریت تیجانی‌هاست و آنان اجازه ‏نمی‌دهند که کسی در نسب سیداحمد تیجانی خدشه وارد کند.‏

وی دوران کودکی و نوجوانی خود را در شهر «عین ماضی» که در آن عصر مرکز علم و معنویت بود، سپری کرد و نزد اساتید آن شهر ‏علوم اسلامی متداول آن زمان را فرا گرفت و به‌خاطر نبوغ و استعدادش توانست در مدت‌زمان کوتاهی سرآمد دوران خود شود و بر ‏منصب تدریس و فتوا بنشیند. وی در سال ۱۷۱ قمری برابر با ۱۷۵۸میلادی برای تکمیل علوم و همچنین ملاقات با شیوخ و عرفا به منطقه ‏فاس در مغرب هجرت کرد.‏

در این مدت که در فاس بود، از عرفا و شیوخ طرق صوفیه دروس خود را فراگرفت و در سن ۴۰ سالگی پس از گذراندن مراحلی از سیر ‏و سلوک، به مرتبه «صاحب خرقه» رسید. وی برای کسب علم و تعلیم اسرار تصوف، سفرهای زیادی را به مناطق مختلف جهان اسلام ‏انجام داد، که مهم‌ترین آن سفرها به مصر و حجاز بود. او در این سفرها از اقطاب طرق صوفیه کسب اجازه می‌کرد.‏

پس از بازگشت از سفر حجاز در سال ۱۱۸۸ قمری، به مدت سه سال در شهر تلمسان مغرب اقامت گزید، و در سال ۱۱۹۱ قمری برای ‏زیارت مقام سید‌ادریس، به شهر فاس رفت. وی در بین راه، سید‌علی حرازم براده فاسی را ملاقات کرد و همین ملاقات سبب شد که علی ‏حرازم بعد‌ها از خواص سیداحمد تیجانی شده و تقریرات درس تیجانی را به رشته تحریر درآورد.‏

در سال ۱۱۹۶ قمری سیداحمد تیجانی همه طرق صوفیه را به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله رها کرد و خود به فرمان آن حضرت، صاحب اذکار شده و ‏موظّف گردید که به مریدان و پیروان خود تعلیم دهد.[۲]‏

سیداحمد تیجانی معتقد است که پیامبر صلی الله علیه و آله‏ کلیه اوراد و اذکار را در حالت بیداری به او تلقین کرده است. شایان ذکر است، اقطاب طریقه ‏تیجانیه بر این باورند که اگر انسان خود را تهذیب کند، می‌تواند به مرحله‌ای برسد که پیامبر صلی الله علیه و آله را در بیداری ببیند. در این مورد، روایتی ‏را نیز از پیامبر صلی الله علیه و آله برای مدّعای خود شاهد می‌گیرند که حضرت فرمودند: «مَن رأنی فِی المَنامِ فَسَیَرانی فی الیَقظَهِ وَلایَتَمَّثلُ الشَیطانُ ‏بِی».[۳]‏

سیداحمد تیجانی از سال ۱۲۱۳ که وارد فاس شد، آنجا را به عنوان مقر خود اختیار نمود و تا هنگام وفاتش (سال ۱۲۳۰ ق) در این شهر ‏مشغول تعلیم و تربیت روحی پیروان خود و برخی از خواص بود.[۴]‏

وی شاگردان زیادی را تربیت کرد که هرکدام بعداً توانستند در نشر این طریقه در مناطق مختلف آفریقا نقش مهمی را ایفا کنند و مهم‌ترین ‏آنان، سیدعلی حرازمی براده و شیخ‌سعید عمرالفوتی هستند.‏

شیخ‌عمر الفوتی یکی از شاگردان و خواص سیداحمد التیجانی، توانست این طریقه را وارد آفریقای سیاه کند. وی از طریق سنگال توانست به ‏کشورهای هم‌جوار نفوذ کند و بسیاری از مسلمانان را به این مسلک درآورد. از امتیازات وی این بود که توانست با تربیت شاگردانی در ‏برابر استعمار فرانسه مبارزه کند. می‌توان گفت که روحیه ضداستعماری شیوخ این طرقیه، یکی از عوامل عمده جذب پیروان زیاد شده ‏است. بسیاری از شیوخ این طریقه با روش‌های مختلفی، با استعمار فرانسه در کشورهای خود مبارزه می‌کردند. بعضی از آنها مانند ‏شیخ‌عمر الفوتی و شیخ‌حماه الله مبارزه مسلحانه داشتند و بعضی هم از طریق تربیت و تعلیم، با استعمارگران مبارزه می‌کردند.‏

یکی از روش‌ها این بود که علمای صوفیه، مسلمانان را از فرستادن فرزندان خود به مدارس فرانسویان ممنوع می‌کردند و درس خواندن به ‏زبان فرانسوی را تحریم کردند. حتی بعضی فتوا داده بودند که اگر کسی به زبان فرانسوی صحبت کند، حتماً می‌بایست دهان خود را با آب ‏تطهیر کند، و کسی حق نداشت در محضر شیوخ به زبان فرانسوی و یا انگلیسی صحبت کند. البته این عادت هنوز هم در بین بعضی شیوخ ‏طرق صوفیه متداول است و کسی حق ندارد با شیخ‌به زبان خارجی صحبت کند و حتماً باید مترجم حضور داشته باشد. آنان با این روش، ‏روحیه ضداستعماری را در اذهان مردم ایجاد می‌کردند.‏

از دیگر امتیازات این طریقه این است که علما و بزرگان علمی زیادی دارد، و اکثر آنان یک گرایش و ولای خاصی به اهل‌بیت: دارند. این ‏محبت را می‌توان در کتب و سخنان آنان مشاهده کرد.‏

در حال حاضر طریقه تیجانیه در کشورهای مغرب، تونس، موریتانی، مالی، سنگال، توگو، گامبیا، ساحل عاج، غنا، بنین، کینه کوناکری، ‏نیجریه، نیجر، چاد، لیبی، گینه بیسائو، بورکینافاسو و کامرون حضور بسیار گسترده‌ای دارد. بزرگ‌ترین مقرّ آنان در کشور سنگال و در ‏شهر تیواون در فاصله ۱۲۰ کیلومتری داکار، پایتخت این کشور واقع شده است. می‌توان گفت که طریقه تیجانیه، در مغرب به وجود آمده و ‏در سنگال انتشار یافته است. علمای سنگال از قبیل شیخ‌عمر الفوتی و شیخ‌ابراهیم نیاس توانستند در نشر این طریقه در کشورهای مختلف ‏غرب آفریقا نقش بسیار بزرگی را ایفا نمایند؛ به‌طوری‌که با این نقش پررنگ خود، توانستند این طریقت را به دو شاخه‌ مهم تیجانیه‌ نیاسیه و ‏تیجانیه‌ عُمَریه تقسیم کنند.‏

 

مهم ترین اعتقادات طریقه تیجانیه

پیروان طریقه تیجانیه باورها و اعتقاداتی دارند که بعضی از آنها با مبانی اسلامی موافقت دارد و برخی از معتقدات آنان شبیه خرافات است. ‏در اینجا به برخی از معتقدات آنان اشاره می‌شود و برای آگاهی بیشتر، باید به منابع آنان، به‌خصوص جواهر المعانی وبلوغ الأمانی، اثر ‏شیخ‌علی الحرازمی، رماح حزب الرحیم علی نحور حزب الرجیم، اثر شیخ‌سعید عمر الفوتی، و بغیه المستفید بشرح منیه المرید، اثر ‏محمدبن‌عبدالله‌بن‌حسنین مراجعه کرد.‏

اعتقاد به عالم قیامت

در اعتقادات طریقت تیجانیه پیرامون عالم قیامت، سه باور دینی، خاص آن طریقه وجود دارد که موجب ایجاد مرزبندی و تمایز ویژه‌ای با ‏دیگر طرق صوفیه شده است:‏

الف) اعتقاد به اینکه پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بهشت را برای شیخ‌احمد تیجانی و همه پیروان او ضمانت نموده است.‏

ب) اگر کسی توفیق زیارت شیخ‌را پیدا کند، بدون حساب و کتاب وارد بهشت می‌شود.‏

ج) پیروان تیجانیه در روز قیامت از کرامت و جایگاه ویژه‌ای برخوردارند که شیخ‌عمر الفوتی در کتاب رماح حزب الرحیم علی نحور ‏حزب الرجیم، ذکر کرده است و بعضی از آنها عبارتند از:‏

‏1.‏ با ایمان از دنیا می‌روند؛

‏2.‏ از سکرات موت در امان‌اند؛

‏3.‏ از عذاب الهی در امان بوده و وارد بهشت می‌شوند؛

‏4.‏ فشار قبر ندارند؛

‏5.‏ همه گناهان گذشته و آینده آنان بخشیده می‌شود؛

‏6.‏ خداوند ضامن تمامی حقوق آنهاست؛

‏7.‏ از سؤال و جواب حشر در امان‌اند؛

‏8.‏ در قیامت زیر عرش الهی جای می‌گیرند؛

‏9.‏ از پل صراط با سرعت عبور می‌کنند؛

‏10.‏ از حوض کوثر سیراب می‌شوند؛

‏11.‏ در علیین و جنّات فردوس جای دارند؛

‏12.‏ پیامبر اکرم ص ایشان را دوست دارند؛

‏13.‏ نمی‌میرند، مگر اینکه به مقام ولی دست یابند.[۵]‏

وحدت وجود

در کتاب جواهر المعانی و بلوغ الامانی اثر علی الحرازمی آمده است که عارفان اهل ذوق در اعیان موجودات عالم چیزی جز سراب ‏نمی‌بینند و در ذوات وجود، فقط تجلی اسمای خداوند را مشاهده می‌کنند و معتقدند که عالم جز تجلی اسماء و صفات خداوند نیست. ظاهر و ‏صور موجودات در حقیقت ظهور حق‌تعالی به صورت غیر است که محجوبان در ظاهر موجودات، از مطالعه خداوند محجوب می‌مانند.[۶] ‏در خصوص وحدت وجود، نظریه‌ای مانند نظریه مولوی در کتاب جواهر المعانی و بلوغ الأمانی دیده می‌شود.‏

مقام فنا

یکی از معتقدات طریقه تیجانیه مسئله فناست که انسان در قرب به حق‌تعالی به مقامی دست می‌یابد که در آن، چیزی جز خدا مکشوف او ‏نیست و انانیتش زایل می‌شود. به اعتقاد شیخ‌احمد تیجانی، واصل کسی است که تمامی حجاب‌ها برایش مرتفع می‌شود. به‌گفته او، عارف در ‏مقام سحق و محق و فنای فنا، حق را در حق برای حق و به وسیله حق می‌شناسد، و در حقیقت به‌جز حق‌تعالی کسی باقی نمی‌ماند، و نه ‏موصولی است و نه واصلی.[۷]‏ در این زمینه مباحث بسیاری در کتاب جواهر المعانی وجود دارد که شبیه نظرات مرحوم محی‌الدین عربی و ملاصدرا است.‏

 

پاورقی ها:‏

‏[۱]. جواهر المعانی و بلوغ الأمانی، ص ۱8.‏

‏[۲]. الطریقه التیجانیه فی المغرب و السودان الغربی، الاستاذ احمد الأزمی، ج۱، ص، ۷2.‏

‏[۳]. رماح حزب الرحیم علی نحور حزب الرجیم، عمربن‌سعید الفوتی، ص ۲۱۶.‏

‏[۴]. الطریقه التیجانیه فی المغرب و السودان المغربی، ج۱، ص ۸۷.‏

‏[۵]. رماح حزب الرحیم علی نحور حزب الرجیم، ص۱۹۹.‏

‏[۶]. جواهر المعانی و بلوغ الأمانی، ج۱، ص۲۵۹.‏

‏[۷]. همان، ج۲، ص۹۲.‏

 

منبع: فصل ششم کتاب تصوف در غرب آفریقا: طریقه تیجانیه، حجت الاسلام و ‏المسلمین سید محمد شاهدی.‏